على زمانى قمشه اى

344

هيئت و نجوم اسلامى ( فارسي )

نجومى و شاعر كه در علم حيل ، رياضيات ، فلسفه ، كلام ، پزشكى ، احكام نجوم و طلسمات نيز دست داشت . وى به سبب مهارت در ساخت اسطرلاب و ديگر افزارهاى نجومى به اسطرلابى شهرت يافت . اطلاعات ما دربارهء احوال و آثار او اندك است . اگر مراد بيهقى از « بديع الزمان طبيب » - كه ضمن شرح حال ابن تلميذ از او نام برده است - بديع اسطرلابى نباشد ، عماد الدّين كاتب و جزرى نخستين كسانى هستند كه از او ياد كرده‌اند . مورخان بعدى همچون ياقوت ، قفطى ، او را بغدادى خوانده‌اند . عبارات حك شده بر روى افزار نجومى برجاىمانده از بديع نيز مؤيد همين مطلب است . پينگرى آورده است كه اجداد بديع از طبرستان بودند و خود او در اصفهان درگذشته است . اگرچه وى منبع خود را ذكر نكرده است ، امّا به‌نظر مىرسد كه آنچه را ابن ابى اصيبعه دربارهء يكى از معاصران بديع آورده ، به اشتباه مربوط به خود او دانسته است . مىدانيم كه اسطرلابى در 510 ق / 1116 م در اصفهان ، و در 517 ق 1123 م در بغداد بوده ، و در 524 ق با حمايت سلطان محمود سلجوقى ( حك : 511 - 525 ق / 1117 - 1131 م ) سرپرستى ارصادى را در همان شهر برعهده داشته است . نيز گفته‌اند كه وى در روزگار خلافت مسترشد عباسى ( حك 512 - 529 ق / 1118 - 1135 م ) با ساختن افزارهاى نجومى و طلسمات ثروت بسيار اندوخت . بديع اسطرلابى در 534 ق به مرض فالج درگذشت و در مقبرهء الورديهء بغداد به خاك سپرده شد . بسيارى از محققان معاصر - نه هيچ‌يك از متقدمان - احوال و آثار بديع اسطرلابى را با ابو القاسم هبة اللّه بن حسين بن على ، پزشك اصفهانى و معاصر